Tượng — còn gọi là Voi — là quân phòng thủ quan trọng nhất trong cờ tướng: nó chỉ đi chéo đúng 2 ô, không bao giờ qua sông, nhưng chính sự chậm chạp đó lại tạo nên hàng phòng ngự vững chắc trước Cửu cung. Hiểu rõ Tượng (Voi) đi như thế nào sẽ giúp bạn giữ vững thế trận từ khai cuộc và tránh mất Tượng oan vì bị cản mắt. Đọc xong, bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu để thực hành ngay.
Tượng là quân gì trong cờ tướng?
Mỗi bên trong cờ tướng có 2 quân Tượng, đứng ở vị trí thứ 3 và thứ 7 trên hàng cuối cùng, ngay cạnh 2 quân Sĩ. Quân Tượng của bên đỏ viết là 相, bên đen viết là 象, cả hai đều đọc là "Tượng" và thường được người chơi gọi là "Voi". Tượng là quân phòng thủ thuần túy: nó không bao giờ sang sông, cả ván cờ chỉ quanh quẩn ở 7 điểm trong nửa sân nhà để che chắn cho Tướng. Tượng thường được tính khoảng 2 điểm — thấp hơn Mã và Pháo, nhưng mất Tượng thì hàng thủ sẽ lung lay ngay.
Vị trí xuất phát của 2 quân Tượng
Lúc bắt đầu ván cờ, 2 quân Tượng đỏ đứng ở giao điểm thứ 3 và thứ 7 của hàng cuối, kẹp giữa Mã ở ngoài và Sĩ ở trong. Từ vị trí này, Tượng đã có thể đi lên giữ trung lộ ngay từ những nước đầu tiên mà không cần chờ quân khác mở đường. Chính vì đứng sát Cửu cung nên Tượng luôn là lớp phòng thủ đầu tiên khi đối phương tấn công vào trung lộ.
Vai trò của Tượng trong ván cờ
Tượng có 2 vai trò chính. Thứ nhất là bảo vệ Tướng: Tượng đứng trước Cửu cung, che chắn cho Tướng khỏi các đòn chiếu từ xa của Pháo và Xe đối phương. Thứ hai là giữ các điểm yếu trong sân nhà: một quân Tượng đứng đúng vị trí có thể bảo vệ Tốt đầu, khóa đường tiến của Mã đối phương và giữ cho hàng thủ không bị xuyên thủng. Trong khai cuộc, Tượng thường được lên sau Pháo và Mã, nhưng lại là quân quyết định độ chắc chắn của thế trận.
Vì sao Tượng được tính là quân phòng thủ?
Tượng chỉ được đi trong nửa sân nhà và không bao giờ qua sông, nên nó không thể tham gia tấn công sang phần sân đối phương. Cả ván cờ, Tượng chỉ có đúng 7 điểm có thể đứng. Chính giới hạn này khiến Tượng trở thành quân phòng thủ chuyên biệt: bạn không dùng Tượng để ăn quân hay chiếu Tướng, mà dùng Tượng để giữ cho Tướng của mình an toàn càng lâu càng tốt.
Tượng đi như thế nào? Quy tắc đi chéo 2 ô
Cách đi của Tượng rất dễ nhớ nhưng cũng rất dễ nhầm: Tượng đi chéo đúng 2 ô mỗi nước, tới một trong 4 điểm chéo cách nó 2 ô theo đường chéo. Tượng không đi ngang, không đi dọc và không đi chéo 1 ô. Khi ô đích có quân đối phương, Tượng ăn quân đó bằng chính nước đi chéo 2 ô của mình.
Tượng không được qua sông
Luật quan trọng nhất của Tượng là không được qua sông. Dù đường chéo có trống, Tượng cũng không thể đi sang nửa sân đối phương, nên mỗi quân Tượng chỉ có đúng 7 điểm có thể đứng trong suốt ván cờ. Luật này khiến Tượng trở thành quân phòng thủ thuần túy, khác hẳn với Mã hay Xe có thể đi khắp bàn cờ.
Luật cản mắt tượng — Tượng không đi được khi bị chặn
Đây là điểm người mới hay quên nhất khi dùng Tượng. Trên đường chéo 2 ô mà Tượng muốn đi, điểm ở giữa đường chéo gọi là "mắt tượng". Nếu có bất kỳ quân cờ nào đứng ở mắt tượng — quân của bên nào cũng được — thì Tượng không được đi theo hướng đó. Tượng bị chặn cả 4 hướng nếu cả 4 mắt đều có quân đứng, lúc đó Tượng gần như bị "khóa chết" tại chỗ.
Mắt tượng là gì?
Mắt tượng là giao điểm nằm chính giữa Tượng và ô đích trên đường chéo, cách Tượng đúng 1 ô theo cả hai chiều. Đối phương thường lợi dụng luật này để chặn Tượng: chỉ cần đưa một quân Tốt sang đứng đúng mắt tượng là Tượng của bạn mất một hướng đi, và nếu bị chặn nhiều hướng thì Tượng sẽ không còn tác dụng phòng thủ.
Phi tượng — nước khai cuộc Tượng 3 tiến 5
Phi tượng là nước khai cuộc kinh điển đưa Tượng lên giữ trung lộ, được chơi rất nhiều ở mọi trình độ. Hiểu được Phi tượng là bạn đã nắm được cách dùng Tượng chủ động nhất trong khai cuộc, thay vì chỉ để Tượng đứng yên ở hàng cuối.
Tượng 3 tiến 5 là gì?
Phi tượng là nước Tượng 3 tiến 5: Tượng ở vị trí thứ 3 đi chéo lên 2 ô, đứng ngay giữa bàn cờ ở hàng thứ ba tính từ hàng cuối, trên cùng đường dọc với Tốt đầu của chính mình. Sau nước này, Tượng đỏ bảo vệ trực tiếp Tốt đầu và giữ vững trung lộ. Đây là nước đi mở đầu được dạy cho hầu hết người mới chơi sau Pháo đầu và lên Mã, và cũng là nước đi được các kỳ thủ chuyên nghiệp sử dụng thường xuyên trong các ván cờ chậm, chắc chắn.
Vì sao Phi tượng được ưa chuộng?
Phi tượng có 3 lợi ích lớn. Thứ nhất, nó bảo vệ Tốt đầu — quân Tốt quan trọng nhất ở trung lộ mà Pháo đầu của đối phương thường nhắm tới. Thứ hai, nó giữ trung lộ chắc chắn, khiến đối phương khó xuyên thủng bằng Pháo hay Mã. Thứ ba, nó mở đường cho Mã và Xe triển khai phía sau mà không làm lộ Cửu cung.
Khi nào không nên chơi Phi tượng?
Phi tượng không phải lúc nào cũng tốt. Nếu bạn muốn chơi lối cờ nhanh, tấn công mạnh ngay từ đầu thì Pháo đầu hoặc Tiên nhân chỉ lộ có thể phù hợp hơn, vì Phi tượng là lối chơi chậm và thiên về phòng thủ. Ngoài ra, nếu đối phương đã chuẩn bị sẵn đòn tấn công vào cánh trong khi bạn mải lên Tượng giữ trung lộ, bạn có thể bị ép ở cánh mà Tượng không cứu được. Hãy tập chơi Phi tượng trước, rồi mới học thêm các khai cuộc khác.
Cách dùng Tượng trong khai cuộc
Sau khi lên Tượng giữ trung lộ, bạn cần biết dùng Tượng đúng lúc, đúng chỗ. Tượng mạnh khi đứng ở vị trí bảo vệ được nhiều điểm yếu cùng lúc, nhưng Tượng đứng sai vị trí sẽ trở thành quân thừa, thậm chí bị đối phương bắt mất vì không có đường rút.
Dùng Tượng bảo vệ Tốt đầu
Nhiệm vụ đầu tiên của Tượng trong khai cuộc là bảo vệ Tốt đầu. Tốt đầu là quân Tốt ở giữa, thường bị Pháo đầu của đối phương đe dọa ngay từ nước đầu tiên. Một quân Tượng đứng ở vị trí Phi tượng sẽ bảo vệ Tốt đầu, khiến đối phương không thể ăn Tốt đầu miễn phí. Nếu Tốt đầu mất mà không có Tượng bảo vệ, trung lộ của bạn sẽ hở và đối phương dễ dàng đưa Pháo vào chiếm lĩnh.
Tượng giữ trung lộ và mở đường cho Mã
Hai cách dùng Tượng quen thuộc trong khai cuộc là lên Tượng giữ trung lộ và lên Tượng mở đường cho Mã. Tượng giữ trung lộ là Tượng đứng ở giữa sân nhà, kiểm soát các ô trung tâm và ngăn Mã đối phương nhảy vào. Tượng mở đường cho Mã là khi Tượng lên cao, Mã phía sau có thêm không gian triển khai mà không bị chính Tượng của mình cản đường. Cả hai đều là cách đưa Tượng vào vị trí phòng thủ mà vẫn giữ được sự linh hoạt cho các quân khác.
Đừng lên Tượng quá sớm khi chưa cần
Lên Tượng quá sớm khi đối phương chưa gây áp lực gì là một sự lãng phí nước đi: Tượng lên rồi đứng yên một chỗ, trong khi Pháo và Mã của bạn còn chưa ra trận. Nguyên tắc là chỉ lên Tượng khi bạn cần bảo vệ Tốt đầu, khi đối phương đã chơi Pháo đầu, hoặc khi thế trận đã ổn định và bạn muốn củng cố hàng thủ. Hãy ưu tiên triển khai Pháo và Mã trước, rồi mới lên Tượng.
Tượng kết hợp với Sĩ và Tướng như thế nào?
Tượng hiếm khi phòng thủ một mình. Sức mạnh thật sự của Tượng nằm ở khả năng phối hợp với Sĩ và Tướng để tạo thành hàng phòng ngự nhiều lớp trước Cửu cung. Hiểu được các cách phối hợp này sẽ giúp bạn dùng Tượng hiệu quả hơn, thay vì chỉ lên Tượng theo cảm tính.
Bộ ba Tượng — Sĩ — Tướng giữ Cửu cung
Khi cả 2 quân Tượng và 2 quân Sĩ cùng ở vị trí phòng thủ, người ta gọi đó là thế "Tượng Sĩ đầy đủ". Tượng đứng ngoài bảo vệ các đường chéo, Sĩ đứng trong bảo vệ các ô kề Tướng, còn Tướng đứng giữa Cửu cung. Bộ ba này đặc biệt vững chắc khi đối phương đã mất Pháo hoặc Xe, vì khi đó đối phương không còn đủ quân tấn công tầm xa để xuyên qua hàng thủ của bạn.
Tượng lót — dùng Tượng làm lá chắn
Một cách phối hợp kinh điển là dùng Tượng làm lá chắn cho Tướng: Tượng đứng trước Tướng trên đường chéo mà Pháo đối phương đang chiếu tới, khiến Pháo đối phương không thể chiếu thẳng. Vì Tượng chỉ ăn được quân khi đi chéo 2 ô, một quân Tượng đứng chắn đúng vị trí sẽ khiến đòn tấn công của đối phương bị chặn đứng. Tuy nhiên, đừng lạm dụng Tượng lót: Tượng là quân phòng thủ chủ lực, để Tượng đứng yên làm lá chắn quá lâu có thể khiến hàng thủ của bạn bị động.
Mất Tượng thì hàng thủ ra sao?
Mất một quân Tượng thì Cửu cung của bạn sẽ hở một bên, đối phương có thể đưa Mã hoặc Pháo vào khai thác ngay. Mất cả 2 quân Tượng thì hàng thủ gần như sụp đổ: Tướng chỉ còn Sĩ che chắn, rất dễ bị chiếu hết trong tàn cuộc. Vì vậy, đừng bao giờ đổi Tượng lấy quân yếu hơn khi không cần thiết, và luôn tính trước đường rút cho Tượng khi đối phương đe dọa bắt nó.
3 sai lầm thường gặp khi dùng Tượng
Người mới chơi cờ tướng thường mắc những sai lầm giống nhau khi dùng Tượng. Biết trước các sai lầm này sẽ giúp bạn tiến bộ nhanh hơn.
Quên luật cản mắt, tưởng Tượng đi được mà không đi được
Sai lầm phổ biến nhất là quên mất Tượng không đi được khi có quân đứng ở mắt tượng. Bạn tính toán một nước Tượng lên giữ trung lộ rất hay, nhưng khi đi mới phát hiện có một quân Tốt của đối phương đang đứng đúng mắt tượng. Hậu quả là mất lượt, vỡ kế hoạch, thậm chí mất Tượng vì Tượng đứng yên bị đối phương bắt. Cách tránh rất đơn giản: trước khi cho Tượng đi, hãy nhìn ô ở giữa đường chéo — phải trống thì Tượng mới đi được.
Đổi Tượng lấy Mã hoặc Pháo khi không cần thiết
Tượng chỉ được tính khoảng 2 điểm, thấp hơn Mã và Pháo, nhưng giá trị phòng thủ của Tượng thì không thể đo bằng điểm. Đổi Tượng lấy Mã là một thương vụ lỗ vốn về mặt phòng thủ, trừ khi nước đổi đó tạo ra đòn chiếu hết hoặc mở ra một đòn tấn công quyết định. Trước khi ăn quân bằng Tượng, hãy tự hỏi: sau khi đổi xong, Cửu cung của tôi còn đủ quân bảo vệ không?
Lên Tượng rồi bỏ mặc, để Tượng bị vây và mất oan
Tượng thích hợp để phòng thủ, nhưng lên Tượng rồi bỏ mặc không quan tâm là một sai lầm chết người: Tượng sẽ bị Tốt và Mã đối phương vây bắt, không có đường về vì Tượng chỉ đi được trong sân nhà. Nguyên tắc là chỉ lên Tượng khi bạn đã có Sĩ sẵn sàng yểm trợ, hoặc khi nước đi đó bảo vệ được Tốt đầu và rút về an toàn. Hãy luôn để mắt tới cả 2 quân Tượng của mình, đừng để mất Tượng oan.
Luyện tập với Tượng mỗi ngày
Hiểu lý thuyết là chưa đủ — bạn cần thực hành để biến kiến thức về Tượng thành phản xạ. Cách luyện tập hiệu quả nhất là chơi các ván cờ thật và tập trung vào việc dùng Tượng: mỗi ván, hãy chơi Phi tượng, giữ cả 2 Tượng đến cuối ván, và không để Tượng bị bắt oan lần nào. Sau mỗi ván, hãy xem lại những nước Tượng của mình.
Nếu bạn muốn thực hành ngay, hãy chơi một ván cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu — hệ thống sẽ ghép bạn với kỳ thủ cùng trình độ, hoặc bạn có thể đấu với máy để luyện riêng cách dùng Tượng mà không lo áp lực. Bạn cũng có thể xem thêm các bài hướng dẫn khai cuộc khác trên Cotuongplay.com để học tiếp cách dùng Xe, Mã và Pháo.
Áp dụng ngay — Chơi cờ tướng miễn phí
Câu hỏi thường gặp
Tượng có ăn được quân đối phương không?
Có. Tượng ăn quân bằng chính nước đi chéo 2 ô của mình: nếu ô đích trên đường chéo có quân đối phương và mắt tượng trống, Tượng ăn quân đó. Tuy nhiên, Tượng thường không nên chủ động đi ăn quân ở xa, vì sau khi ăn xong Tượng có thể đứng vào vị trí xấu và không rút về được.
Vì sao Tượng không được qua sông?
Luật cờ tướng quy định Tượng chỉ được đi trong nửa sân nhà của mình, với đúng 7 điểm có thể đứng. Luật này khiến Tượng trở thành quân phòng thủ chuyên biệt, khác với Mã, Xe và Pháo có thể đi khắp bàn cờ. Nhờ vậy mà ván cờ luôn giữ được sự cân bằng giữa tấn công và phòng thủ.
Tượng 3 tiến 5 và Tượng 7 tiến 9 khác nhau thế nào?
Cả hai đều là nước Phi tượng, chỉ khác cánh: Tượng 3 tiến 5 là Tượng ở cánh phải lên giữ trung lộ, còn Tượng 7 tiến 9 là Tượng ở cánh trái lên giữ trung lộ. Bạn chọn lên Tượng cánh nào tùy theo hướng tấn công của đối phương và cách bạn muốn triển khai Mã và Xe phía sau.
Chơi cờ tướng online ở đâu để luyện cách dùng Tượng?
Bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu (kydau.net) — chơi nhanh với kỳ thủ cùng trình độ, đấu với máy ở nhiều cấp độ, hoặc luyện 186 thế cờ mỗi ngày. Bạn cũng có thể xem thêm các bài hướng dẫn trên Cotuongplay.com để học thêm về Xe, Mã và Pháo.