Tốt là quân đông nhất trên bàn cờ tướng: mỗi bên có tới 5 quân Tốt, nhiều hơn bất kỳ loại quân nào khác. Hiểu rõ Tốt đi như thế nào và biết khi nào nên tiến Tốt sẽ giúp bạn mở cờ đúng hướng, không bị mất quân oan và tận dụng được sức mạnh của Tốt sau khi qua sông. Đọc xong, bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu để thực hành ngay.
Tốt là quân gì trong cờ tướng?
Mỗi bên trong cờ tướng có đúng 5 quân Tốt, xếp thành một hàng ngang ở hàng thứ tư tính từ hàng cuối của mình. Quân Tốt của bên đỏ viết là 兵, đọc là "Binh", còn quân Tốt của bên đen viết là 卒, đọc là "Tốt" — cả hai đều là quân Tốt và có cách đi giống hệt nhau, chỉ khác màu và khác chữ trên mặt quân. Tốt là quân yếu nhất bàn cờ nếu xét từng quân một, nhưng 5 quân Tốt cộng lại tạo thành bức tường đầu tiên bảo vệ cho Pháo, Mã, Xe phía sau, đồng thời là lực lượng mở đường cho cả ván cờ.
Vị trí xuất phát của Tốt
Lúc bắt đầu ván cờ, 5 quân Tốt đỏ đứng ở các giao điểm trên hàng thứ tư, tại các cột a, c, e, g và i — tức là cách nhau một cột, không đứng sát nhau. Quân Tốt ở giữa, trên cột e, được gọi là Tốt đầu vì nó đứng ngay trước mặt Pháo đầu và Tướng, là quân Tốt quan trọng nhất trong khai cuộc. Hai quân Tốt ở hai biên, trên cột a và i, được gọi là Tốt biên, thường ít được chú ý hơn nhưng lại có vai trò mở đường cho Xe ra trận.
Vai trò của Tốt trong ván cờ
Tốt có 3 vai trò lớn. Thứ nhất là mở đường: Tốt tiến lên sẽ nhường chỗ cho Pháo, Mã và Xe phía sau triển khai, vì vậy không có ván cờ nào mà Tốt đứng yên cả ván. Thứ hai là kiểm soát trung tâm: một quân Tốt đứng ở giữa bàn sẽ hạn chế nước đi của Mã và Pháo đối phương. Thứ ba là tấn công sau khi qua sông: Tốt đã qua sông đi được cả ngang lẫn dọc nên trở thành quân tấn công thực thụ, có thể bắt quân đối phương và hỗ trợ chiếu hết trong tàn cuộc.
Vì sao Tốt là quân đông nhất bàn cờ?
Trên bàn cờ có 32 quân thì Tốt chiếm tới 10 quân, gần một phần ba tổng số quân. Số lượng đông bù lại cho sức đi yếu: mỗi quân Tốt chỉ đi được 1 ô mỗi nước và không bao giờ đi lùi, nên một quân Tốt riêng lẻ gần như không đe dọa được ai. Nhưng 5 quân Tốt liên kết với nhau thành một hàng ngang sẽ tạo ra bức tường khó xuyên thủng, và khi 2 hoặc 3 quân Tốt cùng tiến lên, chúng sẽ yểm trợ lẫn nhau để không quân nào bị bắt oan.
Tốt đi như thế nào? Quy tắc đi thẳng 1 ô
Cách đi của Tốt là đơn giản nhất trong 7 loại quân cờ tướng: mỗi nước, Tốt chỉ được đi thẳng về phía trước đúng 1 điểm, tới ô kề ngay trước mặt mình. Tốt không đi ngang, không đi chéo, không đi lùi và không nhảy qua quân khác. Khi ô trước mặt có quân đối phương, Tốt ăn quân đó bằng chính nước đi thẳng 1 ô của mình. Chính vì cách đi đơn giản này mà Tốt là quân đầu tiên người mới học chơi cần nắm vững.
Tốt chỉ được đi thẳng 1 ô
Luật đi của Tốt không có ngoại lệ: dù đường đi có trống hay có quân đối phương, Tốt cũng chỉ tiến thẳng về phía trước đúng 1 ô mỗi nước. Tốt không được đi 2 ô trong một nước, kể cả nước đi đầu tiên — đây là điểm khác với tốt trong cờ vua, nơi tốt được đi 2 ô ở nước đầu. Vì mỗi nước chỉ tiến 1 ô nên Tốt là quân chậm nhất bàn cờ: một quân Tốt cần tới 5 nước mới đi được từ hàng xuất phát tới cuối bàn đối phương.
Tốt ăn quân như thế nào?
Tốt ăn quân bằng chính nước đi của mình: nếu ô ngay trước mặt Tốt có quân đối phương, Tốt tiến lên ô đó và ăn quân đối phương. Tốt không ăn chéo như tốt trong cờ vua, và cũng không ăn quân đứng ngang hay đứng sau lưng mình. Điều này có nghĩa là một quân Tốt đang bị Mã hoặc Xe đối phương tấn công từ bên hông sẽ không thể tự ăn lại quân đó — bạn phải dùng quân khác để bảo vệ Tốt của mình.
Tốt và Mã khác nhau ở điểm nào?
Người mới hay nhầm Tốt với Mã vì cả hai đều là quân tấn công ở tuyến đầu. Điểm khác lớn nhất là hướng đi: Tốt chỉ đi thẳng 1 ô, còn Mã đi chéo 1 ô rồi đi ngang hoặc dọc 1 ô, tức là Mã đi được 8 hướng còn Tốt chưa qua sông chỉ đi được 1 hướng. Mã có thể bị "cản chân Mã" khi có quân đứng sát trước mặt, còn Tốt không bao giờ bị cản chân — chỉ cần ô trước mặt trống là Tốt đi được. Tốt chậm nhưng chắc, còn Mã nhanh nhưng dễ bị chặn.
Tốt qua sông thì khác gì?
Qua sông là bước ngoặt lớn nhất trong đời của một quân Tốt. Trước khi qua sông, Tốt chỉ đi thẳng và gần như chỉ có tác dụng phòng thủ và mở đường. Sau khi qua sông, Tốt được thêm nước đi ngang và trở thành quân tấn công thực thụ, có thể đe dọa Sĩ, Tượng và thậm chí cả Tướng đối phương. Vì vậy, đưa Tốt qua sông an toàn là một trong những mục tiêu quan trọng của trung cuộc, và một quân Tốt đã qua sông thường được tính giá trị gấp đôi một quân Tốt chưa qua sông.
Khi nào Tốt được coi là qua sông?
Một quân Tốt được coi là đã qua sông khi nó bước sang nửa bàn của đối phương, tức là đứng từ hàng thứ sáu trở đi tính từ phía mình — ngay phía bên kia của đường sông nằm giữa bàn cờ. Ví dụ, Tốt đỏ xuất phát ở hàng thứ tư, tiến lên hàng thứ năm vẫn chưa qua sông, nhưng khi tiến thêm một ô lên hàng thứ sáu thì đã qua sông và được đi ngang ngay từ nước sau. Người chơi thường nói "Tốt qua sông" để chỉ quân Tốt đã vượt qua đường sông và bắt đầu gây sức ép lên trận địa đối phương.
Tốt qua sông được đi ngang 1 ô
Sau khi qua sông, Tốt giữ nguyên nước đi thẳng 1 ô và được thêm nước đi ngang 1 ô sang trái hoặc sang phải. Nhờ nước đi ngang này mà Tốt qua sông có thể bắt các quân đối phương đứng hai bên mình, điều mà Tốt chưa qua sông không bao giờ làm được. Tuy nhiên, Tốt qua sông vẫn không được đi chéo và không được đi lùi: mỗi nước, Tốt chỉ được chọn một trong ba hướng — thẳng, sang trái hoặc sang phải, mỗi hướng đúng 1 ô.
Tốt qua sông có được đi lùi không?
Không. Tốt không bao giờ được đi lùi, kể cả sau khi đã qua sông. Đây là luật bất di bất dịch của cờ tướng: một khi Tốt đã tiến lên thì không có đường quay lại. Khi Tốt lên tới hàng cuối cùng của đối phương, nó chỉ còn đi ngang được nữa vì phía trước đã hết bàn cờ. Vì vậy, trước khi đưa Tốt lên quá cao, hãy tính trước xem Tốt đó còn tác dụng gì không — một quân Tốt kẹt ở hàng cuối mà không có quân yểm trợ sẽ gần như vô dụng.
Khi nào nên tiến Tốt?
Tiến Tốt là nước đi mở đầu cho hầu hết các kế hoạch trong cờ tướng, nhưng tiến Tốt nào và tiến vào lúc nào lại là cả một nghệ thuật. Nguyên tắc chung là: chỉ tiến Tốt khi nước tiến đó mở đường cho một quân khác, kiểm soát được một điểm quan trọng, hoặc tạo ra mối đe dọa cụ thể với đối phương. Tiến Tốt không có mục đích chỉ làm yếu hàng phòng ngự của bạn và tặng cho đối phương một mục tiêu để tấn công.
Tiến Tốt đầu để mở đường cho Pháo và Mã
Trong khai cuộc Pháo đầu, nước tiến Tốt đầu là một trong những nước đi quen thuộc nhất: Tốt đầu tiến lên một ô sẽ mở đường cho Pháo đầu và tạo thế kiểm soát trung tâm. Sau khi Tốt đầu đã lên, Mã có thể nhảy lên vị trí thuận lợi và Pháo có thêm không gian hoạt động. Tuy nhiên, đừng vội tiến Tốt đầu ngay nước đầu tiên khi chưa biết đối phương chơi khai cuộc gì — hãy quan sát 2 hoặc 3 nước đầu của đối phương rồi mới quyết định có nên đẩy Tốt đầu lên hay không.
Tiến Tốt biên để mở đường cho Xe
Tốt biên là quân Tốt ít quan trọng nhất trong khai cuộc vì nó đứng ở xa trung tâm, nên tiến Tốt biên sớm thường an toàn hơn tiến Tốt đầu. Khi Tốt biên tiến lên một ô, nó sẽ mở đường cho Xe ở góc bàn ra trận, đồng thời tạo ra một điểm tựa ở biên cho Mã nhảy lên sau đó. Nhiều kỳ thủ thích tiến Tốt biên ở những nước đầu để đưa Xe ra nhanh mà không làm xáo trộn hàng phòng ngự ở giữa. Tuy nhiên, đừng tiến Tốt biên quá 2 ô khi chưa có quân yểm trợ, vì Tốt biên đi quá cao rất dễ bị Xe hoặc Pháo đối phương bắt mất.
Đừng tiến Tốt khi chưa tính đường lui
Tốt không đi lùi được nên mỗi nước tiến Tốt là một quyết định vĩnh viễn: Tốt đã lên thì không quay lại được, và ô mà Tốt vừa rời đi sẽ trở thành điểm yếu trong hàng phòng ngự của bạn. Trước khi tiến một quân Tốt, hãy tự hỏi 3 câu: Tốt tiến lên có bị quân đối phương ăn ngay không, có quân nào của mình bảo vệ được ô đích không, và sau khi Tốt đi rồi thì ô cũ có bị đối phương khai thác không. Nếu một trong 3 câu trả lời là không an toàn, hãy hoãn nước tiến Tốt đó lại.
Khi nào không nên tiến Tốt?
Biết khi nào không nên tiến Tốt cũng quan trọng như biết khi nào nên tiến. Có những thời điểm trong ván cờ mà việc giữ nguyên hàng Tốt lại tốt hơn việc đẩy Tốt lên, đặc biệt là khi đối phương đang rình bắt Tốt của bạn hoặc khi hàng Tốt của bạn đang là bức tường chắn duy nhất trước mặt Tướng. Một quân Tốt đứng yên nhưng đúng vị trí đôi khi có giá trị hơn một quân Tốt đã tiến lên nhưng bị cô lập giữa trận địa đối phương.
Tốt tiến quá sớm làm hở cánh
Tiến Tốt quá sớm trong khai cuộc sẽ làm hở các ô phía sau lưng Tốt, tạo ra đường cho Xe hoặc Pháo đối phương xâm nhập. Ví dụ, nếu bạn tiến Tốt biên lên quá cao khi Xe đối phương đã ra trận, Xe đối phương có thể đi xuống bắt Tốt biên và đe dọa luôn cả hàng phòng ngự phía sau. Vì vậy, trong 5 nước đầu tiên của ván cờ, hãy ưu tiên triển khai Mã, Pháo và Xe trước, chỉ tiến Tốt khi thật sự cần mở đường hoặc khi đối phương đã đe dọa cụ thể.
Đừng tiến Tốt khi chưa có quân yểm trợ
Một quân Tốt tiến lên một mình, không có Mã, Pháo hay Xe nào bảo vệ, sẽ trở thành con mồi ngon cho đối phương. Đối phương chỉ cần dùng một quân yếu hơn để ăn Tốt của bạn, hoặc dùng Pháo bắn Tốt từ xa mà bạn không thể đáp trả. Nguyên tắc là: Tốt chỉ nên tiến khi có ít nhất một quân của bạn bảo vệ được ô đích, hoặc khi nước tiến Tốt đó tạo ra mối đe dọa lớn hơn giá trị của chính quân Tốt. Nếu chưa có quân yểm trợ, hãy đưa Mã hoặc Pháo lên vị trí bảo vệ trước rồi mới đẩy Tốt.
Tốt bị kẹt thì xử lý ra sao?
Tốt bị kẹt là khi ô trước mặt Tốt có quân đối phương chặn lại và Tốt không thể tiến thêm, cũng không thể ăn quân đó vì có quân khác bảo vệ. Khi đó, đừng cố đẩy Tốt bằng mọi giá: hãy dùng Pháo hoặc Xe tấn công vào quân đang chặn Tốt, hoặc dùng Mã nhảy tới đe dọa quân đó để buộc nó phải di chuyển. Nếu quân chặn Tốt là quân yếu và bạn có thể đổi quân để giải phóng Tốt, đó thường là nước đi tốt vì một quân Tốt được tự do tiến lên sẽ có giá trị hơn một quân Tốt bị kẹt.
3 sai lầm thường gặp khi dùng Tốt
Người mới chơi cờ tướng thường mắc những sai lầm giống nhau khi xử lý Tốt. Biết trước các sai lầm này sẽ giúp bạn tránh mất quân oan và tiến bộ nhanh hơn.
Tiến Tốt mà không bảo vệ
Sai lầm phổ biến nhất là tiến Tốt lên mà không có quân nào bảo vệ ô đích, để đối phương ăn Tốt miễn phí ngay nước sau. Tốt chỉ có giá trị 1 điểm nên nhiều người mới nghĩ mất một quân Tốt không sao, nhưng mất Tốt đầu sẽ làm hở trung tâm và mất luôn thế chủ động trong khai cuộc. Trước khi tiến bất kỳ quân Tốt nào, hãy kiểm tra xem có quân đối phương nào đang ngắm vào ô đích không, và quân nào của bạn sẽ bảo vệ Tốt nếu nó bị tấn công.
Quên Tốt qua sông được đi ngang
Nhiều người mới chỉ nhớ Tốt đi thẳng nên sau khi Tốt qua sông vẫn chỉ cho Tốt đi thẳng, bỏ lỡ những nước đi ngang bắt quân rất lợi hại. Tốt qua sông đi ngang được 1 ô có nghĩa là nó đe dọa cả 3 ô phía trước mặt mình, và một quân Tốt qua sông đứng đúng vị trí có thể khống chế cả một vùng bàn cờ. Hãy tập thói quen mỗi khi Tốt qua sông: nhìn sang trái và sang phải xem có quân đối phương nào trong tầm bắt của Tốt không trước khi quyết định nước đi tiếp theo.
Để Tốt bị bắt oan vì ham ăn
Thấy quân đối phương đứng ngay trước mặt Tốt, nhiều người mới vội ăn ngay mà không kiểm tra xem quân đó có được bảo vệ hay không. Nếu quân đó được Xe hoặc Pháo đối phương bảo vệ, Tốt của bạn ăn vào sẽ bị ăn lại ngay và bạn mất quân oan. Trước khi cho Tốt ăn quân, hãy đếm xem có bao nhiêu quân đối phương đang bảo vệ ô đó và bao nhiêu quân của bạn đang bảo vệ Tốt của mình — chỉ ăn khi bạn chắc chắn mình không bị thiệt quân sau nước đổi đó.
Luyện tập với Tốt mỗi ngày
Hiểu lý thuyết là chưa đủ — bạn cần thực hành để biến kiến thức về Tốt thành phản xạ. Cách luyện tập hiệu quả nhất là chơi các ván cờ thật và tập trung vào việc dùng Tốt: mỗi ván, hãy thử đưa ít nhất một quân Tốt qua sông an toàn, không để mất Tốt nào mà không đổi được quân đối phương, và tìm ít nhất một cơ hội dùng Tốt qua sông đi ngang để bắt quân. Sau mỗi ván, hãy xem lại những nước tiến Tốt của mình và tự hỏi liệu có nước tiến nào tốt hơn không.
Nếu bạn muốn thực hành ngay, hãy chơi một ván cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu — hệ thống sẽ ghép bạn với kỳ thủ cùng trình độ, hoặc bạn có thể đấu với máy để luyện riêng cách dùng Tốt mà không lo áp lực. Bạn cũng có thể xem thêm các bài hướng dẫn khai cuộc khác trên Cotuongplay.com để học tiếp cách dùng Pháo, Mã và Xe.
Áp dụng ngay — Chơi cờ tướng miễn phí
Câu hỏi thường gặp
Tốt có được đi chéo không?
Không. Tốt chỉ được đi thẳng về phía trước 1 ô, và sau khi qua sông được thêm nước đi ngang 1 ô sang trái hoặc phải. Tốt không bao giờ đi chéo trong bất kỳ trường hợp nào. Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa Tốt và Sĩ: Sĩ đi chéo 1 ô, còn Tốt đi thẳng hoặc đi ngang 1 ô. Nhớ rõ quy tắc này, bạn sẽ không bao giờ đi nhầm Tốt thành Sĩ nữa.
Tốt qua sông rồi có đi lùi được không?
Không. Tốt không bao giờ được đi lùi, kể cả sau khi đã qua sông. Luật này áp dụng cho mọi quân Tốt trong mọi giai đoạn của ván cờ. Khi Tốt lên tới hàng cuối cùng của đối phương, nó chỉ còn đi ngang được nữa vì phía trước đã hết bàn cờ. Vì vậy, trước khi đưa Tốt lên quá cao, hãy tính trước xem Tốt đó còn tác dụng gì không.
Tốt lên tới hàng cuối có được phong cấp không?
Không, cờ tướng không có luật phong cấp như cờ vua. Một quân Tốt lên tới hàng cuối cùng vẫn chỉ là quân Tốt và chỉ đi ngang được 1 ô mỗi nước. Vì không được phong cấp nên giá trị của Tốt ở hàng cuối thường thấp hơn Tốt đang đứng ở giữa bàn đối phương, nơi nó còn đe dọa được nhiều ô. Đây cũng là lý do bạn không nên vội đẩy Tốt lên tới hàng cuối khi chưa có kế hoạch rõ ràng.
Chơi cờ tướng online ở đâu để luyện cách dùng Tốt?
Bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu (kydau.net) — chơi nhanh với kỳ thủ cùng trình độ, đấu với máy ở nhiều cấp độ, hoặc luyện 186 thế cờ mỗi ngày. Bạn cũng có thể xem thêm các bài hướng dẫn trên Cotuongplay.com để học thêm về Pháo, Mã và Xe.