Cờ tướng có 32 quân thuộc 7 loại: Xe, Mã, Pháo, Tượng, Sĩ, Tướng và Tốt. Mỗi loại quân đi theo một quy tắc riêng — và nắm vững cách đi của 7 loại quân cờ tướng là bước đầu tiên bắt buộc trước khi học bất kỳ khai cuộc hay chiến thuật nào. Bài viết này giải thích từng quân một cách đơn giản, kèm ví dụ thực tế và lỗi thường gặp, để bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu để thực hành ngay.
Tổng quan: 7 loại quân trên bàn cờ tướng
Trước khi đi vào từng quân, hãy nhìn toàn cảnh. Mỗi bên có 16 quân thuộc 7 loại: 1 Tướng, 2 Sĩ, 2 Tượng, 2 Xe, 2 Mã, 2 Pháo và 5 Tốt. Các quân xếp đối xứng qua sông, Tướng ở giữa hàng cuối, hai bên là Sĩ và Tượng, Xe ở hai góc, Mã kề Xe, Pháo ở hàng thứ ba.
Quân cờ đặt trên giao điểm, không đặt trong ô
Điểm khác biệt lớn nhất so với cờ vua là quân cờ tướng đặt trên các giao điểm của đường kẻ, chứ không đặt trong ô. Bàn cờ có 9 đường dọc và 10 đường ngang, tạo thành 90 giao điểm. Khi học cách đi của từng quân, bạn luôn phải đếm theo giao điểm, chứ không đếm ô.
Ba nhóm quân: tấn công, phòng thủ và Tốt
Có thể chia 7 loại quân thành ba nhóm để dễ nhớ. Nhóm tấn công gồm Xe, Mã và Pháo — ba quân chủ lực, di chuyển xa và ăn quân đối phương. Nhóm phòng thủ gồm Tượng, Sĩ và Tướng — gần như không rời khỏi nửa sân nhà, nhiệm vụ chính là bảo vệ Tướng. Tốt là loại quân đặc biệt: yếu lúc đầu, nhưng càng tiến sâu càng mạnh, và là quân duy nhất qua sông rồi được đi ngang.
Vì sao phải học thuộc cách đi trước khi học khai cuộc?
Khai cuộc nào cũng được ghi bằng ký hiệu nước đi, ví dụ "Pháo 2 bình 5" hay "Mã 8 tiến 7". Nếu bạn chưa biết Pháo đi ra sao, Mã tiến thế nào, bạn sẽ không đọc được bất kỳ tài liệu khai cuộc nào. Học thuộc cách đi của 7 loại quân chỉ mất một buổi, nhưng dùng cho cả đời chơi cờ.
Xe — quân mạnh nhất, đi thẳng dọc ngang
Xe là quân mạnh nhất trên bàn cờ, vì nó đi được xa nhất và linh hoạt nhất. Trong cờ tướng, Xe thường được ví như "xe tăng": đi tới đâu, đối phương phải dạt ra tới đó.
Xe đi như thế nào?
Xe đi thẳng theo đường dọc hoặc đường ngang, bao nhiêu giao điểm cũng được, miễn là đường đi không bị quân khác chặn. Xe không được đi chéo. Xe ăn quân đối phương bằng cách đi thẳng tới đúng giao điểm của quân đó, giống như cách Xe di chuyển bình thường. Nếu có bất kỳ quân nào — quân mình hay quân địch — đứng chắn giữa đường, Xe không thể nhảy qua.
Cách dùng Xe trong ván cờ
Vì Xe mạnh và đi xa, người chơi thường đưa Xe ra sớm để kiểm soát các đường quan trọng: đường dọc biên, đường dọc trung lộ và hàng ngang thứ hai (hàng Tốt). Một Xe đặt ở vị trí tốt có thể kiểm soát cả một đường dọc lẫn đường ngang cùng lúc. Lưu ý: đừng để Xe bị "nhốt" sau hàng Tốt của mình, vì khi đó Xe không phát huy được sức mạnh.
Mã — đi theo chữ "nhật", cẩn thận bị "cản Mã"
Mã là quân có cách đi đặc biệt nhất và cũng khó nhớ nhất với người mới. Mã không đi thẳng, không đi chéo, mà nhảy theo hình chữ "nhật" (日) — giống như đi một nước của Xe rồi một nước chéo.
Mã đi theo chữ "nhật" nghĩa là gì?
Hãy tưởng tượng Mã đang đứng ở một giao điểm. Mã có thể đi tới 8 giao điểm xung quanh theo hình chữ "nhật": tiến 1 giao điểm theo chiều dọc hoặc ngang, rồi rẽ chéo 1 giao điểm. Cách tính này cho ra 8 nước đi khác nhau. Mã ăn quân đối phương bằng cách nhảy tới đúng giao điểm của quân đó, giống như cách Mã di chuyển bình thường.
"Cản Mã" — điểm yếu lớn nhất của Mã
Mã có một điểm yếu mà Xe và Pháo không có: Mã bị "cản" (hay "bịt mắt Mã"). Nếu có bất kỳ quân nào đứng kề Mã theo hướng Mã muốn tiến 1 giao điểm đầu tiên, Mã không thể nhảy theo hướng đó, dù giao điểm đích đang trống. Người mới hay quên luật này và đi những nước Mã không hợp lệ.
Pháo — phải có "ngòi" mới ăn được quân
Pháo là loại quân đặc trưng nhất của cờ tướng, không có trong cờ vua. Pháo đi giống Xe khi di chuyển, nhưng ăn quân thì hoàn toàn khác: Pháo phải nhảy qua một quân khác mới ăn được quân địch.
Pháo di chuyển và ăn quân khác nhau ra sao?
Khi không ăn quân, Pháo đi thẳng dọc hoặc ngang bao nhiêu giao điểm cũng được, giống hệt Xe, miễn là không có quân nào chặn giữa đường. Pháo không được đi chéo và cũng không được nhảy qua quân khác khi di chuyển.
Khi ăn quân, Pháo phải nhảy qua đúng một quân khác — gọi là "ngòi" — rồi đáp xuống giao điểm của quân địch. Quân làm "ngòi" có thể là quân của mình hoặc quân địch, nhưng chỉ được đúng một quân. Nếu không có "ngòi", Pháo không ăn được quân địch, dù quân địch ở ngay trước mặt. Nếu có hai quân trở lên chắn giữa, Pháo cũng không ăn được.
Pháo đầu — nước mở đầu phổ biến nhất
Nước mở đầu nổi tiếng nhất trong cờ tướng là "Pháo đầu": đưa Pháo ra trung lộ ngay nước đầu tiên (thường là Pháo 2 bình 5). Pháo ở trung lộ khống chế toàn bộ hàng ngang của đối phương, tạo áp lực ngay lên Tốt đầu (Tốt ở giữa) của đối phương. Vì vậy, Pháo đầu là khai cuộc được chơi nhiều nhất, đặc biệt trong các ván cờ nhanh.
Lỗi thường gặp: quên Pháo cần ngòi khi ăn quân
Người mới hay nhầm Pháo với Xe, tưởng Pháo ăn quân giống Xe là đi thẳng tới quân địch. Thực tế, nếu không có "ngòi", Pháo không thể ăn quân địch dù ở gần đến mấy. Hãy nhớ câu thần chú: Pháo đi như Xe, ăn như "nhảy cóc" qua một quân.
Tượng, Sĩ, Tướng — ba quân phòng thủ quanh Cửu cung
Tượng, Sĩ và Tướng là ba loại quân gắn liền với khu vực phòng thủ của mỗi bên. Chúng di chuyển ít, đi chậm, nhưng giữ vai trò sống còn: chỉ cần một trong ba loại quân này phạm luật hoặc bị phá vỡ thế phòng thủ, Tướng của bạn sẽ gặp nguy hiểm ngay.
Tượng (Voi) — đi chéo 2 giao điểm, không được qua sông
Tượng đi chéo đúng 2 giao điểm mỗi nước, theo hình chữ "điền" (田). Tượng chỉ được di chuyển trong nửa sân nhà, không bao giờ được qua sông. Tượng cũng bị "cản" giống Mã: nếu có quân đứng ở giao điểm giữa đường chéo của Tượng, Tượng không thể đi qua hướng đó.
Sĩ — đi chéo 1 giao điểm, chỉ trong Cửu cung
Sĩ đi chéo đúng 1 giao điểm mỗi nước, và chỉ được di chuyển trong Cửu cung — hình vuông 3x3 có hai đường chéo, bao quanh Tướng ở hàng cuối. Mỗi bên có 2 Sĩ, một bên trái và một bên phải Tướng. Sĩ không được đi thẳng, không được đi ngang, và không bao giờ được ra khỏi Cửu cung.
Tướng — đi 1 giao điểm trong Cửu cung, cấm đối mặt
Tướng là quân quan trọng nhất: mất Tướng là thua ván cờ. Tướng chỉ được đi thẳng dọc hoặc ngang đúng 1 giao điểm mỗi nước, và chỉ trong Cửu cung. Tướng không được đi chéo, không được rời khỏi Cửu cung, và không được "đối mặt" trực tiếp với Tướng của đối phương trên cùng một đường dọc khi không có quân nào ở giữa — nước đi đó là phạm luật và bị xử thua ngay.
Tốt — quân đông nhất, càng qua sông càng mạnh
Tốt là quân đông nhất (5 quân mỗi bên) và yếu nhất lúc bắt đầu ván cờ, nhưng lại là quân có sự thay đổi lớn nhất khi ván cờ diễn ra. Tốt tiến lên từng bước một, không bao giờ đi lùi, và khi qua sông, nó trở thành một mối đe dọa thực sự.
Tốt chưa qua sông chỉ đi thẳng
Khi còn ở nửa sân nhà, Tốt chỉ được đi thẳng về phía trước đúng 1 giao điểm mỗi nước, không được đi ngang, không được đi lùi, không được đi chéo. Tốt ăn quân đối phương cũng bằng cách đi thẳng tới giao điểm của quân đó.
Tốt qua sông được thêm đi ngang
Khi Tốt vượt qua sông sang nửa sân đối phương, nó được thêm quyền đi ngang: mỗi nước, Tốt có thể đi thẳng 1 giao điểm hoặc đi ngang 1 giao điểm, nhưng vẫn không được đi lùi, không được đi chéo. Nhờ quyền đi ngang, Tốt qua sông có thể di chuyển linh hoạt hơn nhiều, và thường được dùng để gây áp lực lên Cửu cung của đối phương.
Ghi nhớ nhanh: bảng tóm tắt cách đi của 7 loại quân
Hãy nhớ theo từng nhóm, rồi luyện tập bằng ván cờ thật — cách đi của từng quân sẽ trở thành phản xạ sau vài ván chơi. Nếu quên, bạn luôn có thể quay lại bảng tóm tắt dưới đây.
Bảng tóm tắt cách đi của từng quân
Xe: đi thẳng dọc hoặc ngang, bao xa cũng được, không nhảy qua quân khác. Mã: đi theo chữ "nhật" (1 thẳng rồi 1 chéo), bị cản nếu có quân kề theo hướng tiến. Pháo: đi như Xe, nhưng ăn quân phải nhảy qua đúng một quân làm ngòi. Tượng: đi chéo 2 giao điểm, không qua sông, bị cản nếu có quân ở điểm giữa. Sĩ: đi chéo 1 giao điểm, chỉ trong Cửu cung. Tướng: đi thẳng 1 giao điểm, chỉ trong Cửu cung, cấm đối mặt với Tướng địch. Tốt: đi thẳng 1 giao điểm; qua sông được thêm đi ngang, không bao giờ đi lùi.
Luyện tập cách đi của 7 loại quân
Cách học nhanh nhất là chơi thử. Hãy mở một ván cờ và cố ý dùng đủ cả 7 loại quân: đưa Xe ra biên, nhảy Mã lên trung lộ, bắn Pháo ra giữa, giữ Tượng và Sĩ quanh Tướng, rồi tiến một Tốt qua sông.
Nếu bạn muốn thực hành ngay những gì vừa học, hãy chơi một ván cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu — hệ thống sẽ ghép bạn với kỳ thủ cùng trình độ, hoặc bạn có thể đấu với máy để luyện tập không áp lực.
Áp dụng ngay — Chơi cờ tướng miễn phí
Câu hỏi thường gặp về cách đi của các quân cờ tướng
Quân nào mạnh nhất trong cờ tướng?
Xe là quân mạnh nhất, vì Xe đi thẳng dọc ngang bao xa cũng được và kiểm soát nhiều giao điểm cùng lúc. Pháo và Mã xếp sau Xe, còn Tượng, Sĩ và Tướng chủ yếu làm nhiệm vụ phòng thủ.
Vì sao Pháo không ăn được quân ngay trước mặt?
Vì Pháo ăn quân phải nhảy qua đúng một quân làm "ngòi". Nếu giữa Pháo và quân địch không có quân nào, hoặc có từ hai quân trở lên, Pháo không thể ăn quân đó. Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa Pháo và Xe.
Mã bị "cản" là gì? Làm sao tránh?
"Cản Mã" là khi có một quân đứng ngay kề Mã theo hướng Mã muốn tiến, khiến Mã không thể nhảy theo hướng đó. Để tránh, hãy giữ đường tiến của Mã thông thoáng, đừng để quân của mình đứng chắn ngay trước Mã khi bạn định nhảy Mã lên.
Học thuộc cách đi của 7 loại quân mất bao lâu?
Đa số người mới chỉ cần một buổi để nhớ hết cách đi của 7 loại quân, và khoảng 5–10 ván cờ thực tế để dùng thành thạo mà không cần tra lại luật. Bạn cũng có thể chơi cờ tướng online miễn phí tại Kỳ Đấu (kydau.net) để luyện tập, vì hệ thống sẽ chỉ cho phép những nước đi hợp lệ.